Çocuklarda Gelişim Aşamaları

Çocuk gelişimi, çocuk sahibi olan tüm bireyler için son derece önem arz eden bir konu. Aynı zamanda çocuk sahibi olmak isteyen bilinçli insanların da araştırma konularından. Bu yazımızda çocuk gelişiminin belli süreçlerinden bahsedeceğiz.

Çocuklar yaşamlarının ilk beş yılında oldukça hızlı bir bedensel ve zihinsel gelişim geçirirler. Bu dönemde çocuklar yürümeyi, konuşmayı ve sosyal ilişkiler kurmayı öğrenirler. Çeşitli fiziksel, bilişsel ve sosyal becerilerde uzmanlaşır, dil öğrenir ve gittikçe daha bağımsız hale gelirler. Yaşları büyüdükçe, çocuklar çevrelerinin daha fazla bilincine varır. Soyut düşünmeyi öğrenir ve daha iyi sorun çözücüler haline gelirler. Ergenliğe eriştiklerinde, çocuklar gittikçe daha bağımsız hale gelir. Yetişkinlik için gerekli beceri ve yetenekleri geliştirirler.

Çocuk gelişimi aşamalarının neler olduğuna kısaca göz atalım.

1) Bilişsel Gelişim

Çocuklarda bilişsel gelişim, çocukların etraflarındaki dünyayı öğrendikleri ve bilgi, yetenek ve anlayış edindikleri süreçtir. Hafıza, dikkat ve akıl yürütme işlevlerinin yanında düşünme, sorun çözme ve dili kavrama gelişimini de içerir. Bilişsel gelişim hem ev ortamı hem de okul ortamı ya da diğer eğitim ortamları dahil olmak üzere bir çocuğun büyüdüğü ortamdan önemli derecede etkilenir. Kısaca söyleyecek olursak bir çocuğun yetiştiği ortam onun temel taşlarını oluşturmakta.

Erken çocukluk dönemindeki bilişsel gelişim, ileride okulda ve hayatta başarılı olmak için büyük önem taşır; bu yüzden çocuklara teşvik edici ve zenginleştirici tecrübeler sunmak mühimdir.

Bilişsel gelişim bir çocuğun düşünme, akıl yürütme, hatırlama ve anlama yeteneğinin gelişimini içerir. Bilişsel gelişim aşamaları dört aşamaya ayrılmıştır: duyusal motor dönemi, işlem öncesi dönem, somut işlemler aşaması ve soyut işlem dönemi.

a) Duyusal Motor Dönemi (0-2 yaş)

Bu aşama, bebeklerin ve küçük çocukların nesneleri manipüle etmek için dokunma, işitme, tatma ve görme gibi duyular aracılığıyla etraflarındaki dünyayı öğrendikleri erken çocukluk dönemindeki bilişsel gelişim aşamasıdır.

• Bebek duyuları ve hareketleri algılar.
• Çocuk gözlem yapmayı, dinlemeyi ve anlamayı öğrenir.
• Yaptıklarının sonuçları olabileceğini yahut bir şeyin işe yarayabileceğini öğrenirler.
• Bebekler emeklemeye, yürümeye ve işittikleri dilleri algılamaya başlarlar.
• Nesnelerin görülemese bile var olmaya devam ettiğini öğrenmeye başlarlar. Farz edelim ki bir bebeğin veya yürümeye başlayan bir çocuğun oynadığı bir nesneyi sakladınız. Bir bebek nesnenin kaybolduğunu düşünebilir ama yeni yürümeye başlayan bir çocuk onu aramaya başlar çünkü gelişimsel bir dönüm noktasına ulaşmıştır.

b) İşlem Öncesi Dönem (2-6 yaş)

Dil gelişiminin altyapısını oluşturan aşama budur. Çocuklar ayrıca hayal etmeye, ezberlemeye ve nesneleri sembolik olarak temsil etmeye başlar.

• Çocuklar düşünmeyi ve nesneleri temsil etmek için resim ve kelimeleri kullanmayı öğrenirler.
• Benmerkezcidirler ve olayları diğer insanların bakış açısından anlamazlar.
• Dili daha iyi algılamaya başlarlar.
• Rol yapma ve taklit yetenekleri gelişir.
• Aynı zamanda çevrelerinde gördüklerini çizmeye yada karalamaya başlarlar.

c) Somut İşlemler Dönemi (7-11 yaş)

Orta çocukluk, çocuklarda dil, hafıza ve bilişsel işlemlerde ciddi değişikliklere işaret eden bir bilişsel gelişim dönemidir.

• Çocuklar mantıklı düşünmeyi geliştirir ve somut düşüncelere sahip olurlar.
• Diğerlerinin nasıl hissedebileceği veya düşünebileceği hakkında düşünmeye başlayarak daha az benmerkezci olurlar.
• Kendi düşüncelerinin eşsiz olduğunu ve başka hiç kimsenin aynı duygu ve düşünceleri paylaşmadığını hissederler.
• Bu aşamada çocuklar varsayımsal kavramları veya soyut düşünmeyi anlayamayabilirler.

d) Soyut İşlem Dönemi (12-16 yaş)

Bu aşamada ergenler soyut fikirleri kavrama, bilimsel düşünme ve bir probleme çözüm bulma becerilerini geliştirirler.

• Çocuklar ahlaki, sosyal ve politik konular ile ilgili düşünmeye başlarlar.
• Belirli bilgiler için akılcı nedenler çıkarma yetisine sahiptirler.
• Bu gelişim aşamaları kendiliğinden gerçekleşse de müdahale olmadan gerçekleşmelerini sağlamak için ebeveynlerin ve bakıcıların desteği gereklidir.

2) Sosyal ve Duygusal Gelişim

Çocuklarda sosyal ve duygusal gelişim, çocuğun kimliğini, öz değerini ve başkalarıyla etkileşim kurma yetisini geliştirme sürecidir. Duyguları anlamayı ve ifade etmeyi öğrenmeyi, empati duygusunu geliştirmeyi, stresi kontrol etmeyi ve başkalarıyla ilişki kurmayı kapsar.

Sosyal ve duygusal gelişim, çocukların özgüven, sorun çözme yetenekleri ve iletişim becerileri geliştirmeleri için önemlidir. Çocuklar büyüdükçe ve geliştikçe yaşıtlarıyla, yetişkinlerle ve toplumun diğer üyeleriyle ilişki kurmayı öğrenirler.

Çocuklarda Sosyal ve Duygusal Gelişime Katkı Sağlayacak Eğitimler

Çocuklar için sosyal duygusal gelişimi destekleme eğitimi, çocuklara hislerini anlamak ve yönetmek, ilişkiler kurmak ve devam ettirmek, okulda ve hayatlarında başarılı olmak için gerekli becerileri kazandırma sürecidir. Çocuklara duygularını tanımayı ve ifade etmeyi, sorunların üstesinden gelmeyi, hedefler belirlemeyi ve başkalarıyla etkileşimlerinde saygılı ve sorumlu olmayı öğretmeye odaklanır.

Bu alanda kullanılan bazı yöntemler ;

• Duygusal Zeka Eğitimi: Çocuklara diğerlerinin duygularını nasıl anlayacaklarını öğretmek, duygularını daha iyi yönetmelerini sağlar. Aynı zamanda zor durumlara doğru tepkiler vermelerine yardımcı olur.
• Sosyal Beceri Eğitimi: Çocuklara etkin dinleme ve işbirlikçi oyun gibi yaşlarına uygun sosyal becerileri öğretmek, yaşıtları ile sağlıklı ilişkiler geliştirmelerine yardımcı olur.
• Oyun Terapisi: Oyun terapisi, çocukların duygularını dile getirmelerine ve problemlerini güvenli bir ortamda çözmelerine yardımcı olur.
• Olumlu Pekiştirme Eğitimi: Çocukları gösterdikleri olumlu davranışlar yüzünden övmek, öz-değer ve gurur duygusu geliştirmelerine yardımcı olur.

3) Dil Gelişimi

Çocuklarda dil gelişimi, çocukların dili kullanarak insanlarla iletişim kurma yetisini kazanma aşamasıdır. Genetik, çevre ve çocuğun bireysel gelişimi de dahil olmak üzere çeşitli etkenlerden etkilenen karışık bir süreçtir.

Çocuklarda dil gelişiminin en erken evreleri, babıldama ve mırıldanma gibi dil öncesi becerilerin gelişimini kapsar. Bu beceriler, bebeklerin temel sesleri ve jestleri üretmesini kapsar ve doğumdan sonraki ilk birkaç gün gibi bir zamanda başlayabilir. Çocuklar büyümeye ve gelişmeye devam ettikçe, önce tek kelimeleri anlar. Ardından basit cümleleri ve sonunda daha karışık cümleleri öğrenir. Sonunda dili anlamaya ve kullanmaya başlarlar.

Çocuklarda dil gelişimi, çevrelerindeki ortamdan oldukça etkilenir. Çocuklar dili etraflarındaki kişileri gözlemleyerek ve dinleyerek öğrenirler. Dolayısı ile ebeveynlerin ve öğretmenlerin çocuklarla tutarlı ve teşvik edici şekilde konuşmaları önemlidir. Bunun yanı sıra çocuklara diğerleriyle etkileşime girmeleri için çokça fırsat sağlamak, onları duygu ve düşüncelerini ifade etmeye yönlendirmek ve onlara kitap okumak da dil gelişimlerini desteklemeye katkıda bulunur.

4) Motor Gelişimi

Çocuklarda motor gelişimi; güç, koordinasyon, denge ve çeviklik gibi fiziksel yeteneklerin kazanılması sürecidir. Bir çocuğun genel gelişim sürecinin önemli bir parçasıdır.

Motor beceriler doğumdan önce dahi gelişmeye başlar; doğmamış bebek 16 haftalık gebelik gibi oldukça erken bir dönemde hareket etme yeteneğini geliştirir. Motor beceriler tecrübe, uygulama ve tekrar yoluyla gelişir. Çocuklar büyüdükçe, vücut hareketlerini kontrol etme ve koordine etme becerilerinde giderek daha bağımsız hale gelirler.

• Erken motor becerileri arasında baş döndürme, yuvarlanma, oturma, emekleme ve yürüme yer alır.
• İlerleyen zamandaki beceriler nesneleri kavrama, çizim yapma ve yazma gibi ince motor becerilerini kapsar. Koşma, zıplama, atma ve yakalama gibi fiziksel etkinlikler de motor gelişimi için mühimdir.
• Yüzme ve bisiklete binme gibi diğer faaliyetler çocukların yeni motor beceriler öğrenmesine yardımcı olur.

5) Kendi Kendine Yardım Becerileri

Kendi kendine yardım becerileri, çocukların temel ihtiyaçlarını karşılamak ve bağımsızlıklarını korumak için gereksinim duydukları temel becerilerdir. Giyinme, tuvalet, yemek yeme, bakım ve para yönetimi gibi eylemleri içerirler. Kendi kendine yardım becerileri, büyüdükçe ve daha bağımsız hale geldikçe çocuklar için önemlidir. Bu becerilerin kazandırılması çocukların özgüvenlerinin artmasına ve geleceklerine daha iyi hazırlanmalarına yardımcı olur.

Belli başlı temel beceriler şu şekildedir;

• Problem çözme: Çocuklara problem çözme yetisini öğretmek, onların daha bağımsız ve dirayetli olmalarına yardımcı olur. Problem çözme dolayısı ile çocukların anlaşmazlıkları çözmelerine, karar vermelerine ve eleştirel düşünmelerine yardımcı olur.
• Başa Çıkma Stratejileri: Çocuklara başa çıkma yöntemlerini öğretmek duygularını idare etmelerine, endişelerini azaltmalarına ve stresle başa çıkmalarına yardımcı olur. Bu stratejiler derin nefes egzersizleri, farkındalık aktiviteleri ve pozitif kendi kendine konuşmayı içerir.
• Çocuklara iletişim becerilerini öğretmek mühim çünkü ihtiyaçlarını ve hislerini daha iyi şekilde ifade etmelerine yardımcı olabilir dolayısı ile bu aktif dinlemeyi, “ben” ifadelerini kullanmayı ve girişken olmayı içerir.
• Organizasyon Becerileri: Çocuklara organizasyon becerilerini öğretmek, görev ve sorumluluklarının bilincinde olmalarına yardımcı olabilir. Bu, ev ödevlerini takip etmeyi, hatırlatıcılar oluşturmayı ve yapılacaklar listesi hazırlamayı içerir.
• Öz Bakım: Çocuklara öz bakım becerilerini öğretmek, bedensel ve ruhsal sağlıklarına öncelik vermelerine yardımcı olur. Bu beceriler içinde sağlıklı beslenme, spor yapma ve yeterli uyku yer alır.

Dikkatinizi çekebilir: Çocuk Gelişiminde Övgü, Taklit ve Açıklamaların Önemi

Tuğçe Gürler